Wie bepaalt eigenlijk wat er op onze bankbiljetten staat?

Beeld is belangrijk

Als we bankbiljetten bekijken, letten we vooral op de waarde. Maar wat staat er eigenlijk óp? Een vogel, een gebouw, een beroemd persoon. De functie van geld is niet alleen betalen, maar ook communiceren. Bovendien is het fijn als mensen het leuk vinden om ernaar te kijken. Dan is de kans groter dat ze vervalsingen eruit pikken.

Wie bepaalt dat eigenlijk, wat er op onze bankbiljetten staat?

Drie partijen beslissen over het ontwerp van bankbiljetten:

• De uitgever, in veel gevallen de centrale bank, bepaalt de eisen en de grenzen.

• De ontwerper vertaalt die wensen naar een beeld.

• De drukker zorgt ervoor dat het biljet technisch veilig en moeilijk na te maken is.

De verhoudingen tussen deze partijen verschillen en veranderen door de tijd heen.

Waarom steeds een nieuw ontwerp?

Een belangrijke reden is de veiligheid. Een scherp en gedetailleerd portret bijvoorbeeld maakt een bankbiljet moeilijker om na te maken. Vanaf 1860 bood de druktechniek steeds meer mogelijkheden om complexe afbeeldingen op bankbiljetten te zetten.

Een gewone vrouw uit Hillegom als De Nederlandse Maagd

Neem het Nederlandse biljet van 100 gulden uit het begin van de jaren twintig van de vorige eeuw. Daarop staat een jonge vrouw. Ze heet Grietje Seel en komt uit Hillegom. Ze was schildersmodel voor studenten van de Rijksakademie. Ze werd anoniem op het biljet afgebeeld als De Nederlandse Maagd. Het publiek reageerde kritisch. Mensen vonden haar een ‘leelijke winkeljuffer’. De reacties gingen daarmee niet alleen over het biljet als betaalmiddel, maar ook over smaak en representatie.

Mening van het publiek telt

Als de centrale bank heeft bepaald welk beeld op ons geld staat, is het dus nog altijd afwachten hoe dat beeld door het publiek wordt ontvangen. Afkeurende reacties van het publiek beïnvloeden de keuze voor latere ontwerpen.

Rond 1920 stond er weer een anonieme vrouw op, een Zeeuwse in klederdracht. Dat was niet alleen typisch Nederlands, maar ook handig uit praktische overwegingen. De kap en sieraden bevatten veel kleine details en maakten het biljet moeilijk te vervalsen.

Toch kwam er kritiek. Was dit nu hoe Nederland zichzelf wilde laten zien? Er was kritiek dat Nederland door de traditionele klederdracht werd gereduceerd tot een stereotype. Daarnaast reageerde het publiek opnieuw kritisch op het uiterlijk van de vrouw en werd zij onder meer ‘te schattig’ gevonden. Opvallend is dat DNB daarna voor een heel ander type Nederlander koos: een stoere zeeman.

Van hard werken naar welvaart

Dat geld een boodschap kan hebben, werd al eerder duidelijk. Op een biljet uit 1904 stonden twee figuren. Links stond Arbeid, rechts Welvaart. Het idee was helder: wie hard werkt, bereikt welvaart. Een keurige boodschap, zou je denken. Maar het publiek maakte er grappen over. Tussen Arbeid en Welvaart stond namelijk de naam van De Nederlandsche Bank. Zo kreeg het biljet onbedoeld een heel andere betekenis.

Het is een terugkerend patroon in de geschiedenis van ons geld. De uitgever kiest een beeld, de drukker denkt mee, de ontwerper geeft vorm en het publiek vindt er wat van.

Hoort religie op een bankbiljet?

In de jaren vijftig ging de discussie nog een stap verder. Op bankbiljetten verschenen religieuze figuren en verhalen. Zo kwam koning Salomo voorbij. Ook Sint-Maarten werd afgebeeld, die zijn mantel deelt met een bedelaar. De boodschap: bezit krijgt betekenis als je bereid bent te delen. Maar daarmee ontstond meteen een nieuwe vraag: mag een bankbiljet zo'n boodschap uitdragen?

Voor De Nederlandsche Bank lag daar een grens. Een biljet mocht mooi zijn en betekenis hebben, maar het mocht geen preek of propaganda worden. Bank en Bijbel te nadrukkelijk met elkaar verbinden, vond men uiteindelijk geen goed idee.

Het laat zien dat een bankbiljet nooit alleen een technisch product is. Het moet veilig zijn, maar ook passen bij de samenleving waarin het wordt gebruikt.

Daarna verschenen beroemde Nederlandse mannen

Christiaan Huygens bijvoorbeeld. De portretten van bekende historische figuren, uitsluitend mannen, hadden opnieuw een veiligheidsfunctie. Het idee was dat mensen een bekend gezicht konden herkennen. Zag het portret er vreemd uit? Dan kon dat wijzen op een vervalsing.

Opvallend is dat individuele personen op Nederlandse bankbiljetten bijna altijd mannen waren. Vrouwen verschenen anoniem.

Van beroemde mannen naar een watersnip

Maar werkte die herkenning van beroemde Nederlanders eigenlijk wel? Niet echt. Van Frans Hals wist bijvoorbeeld maar een klein deel van het publiek wie hij was. Daarmee viel een belangrijk argument voor de portretten van historische figuren weg.

Nederland sloeg een andere weg in

Zo speelden kritiek, reacties en onderzoek onder het publiek mee bij beeldkeuzes. Er kwamen biljetten met een vuurtoren, een zonnebloem en de beroemde watersnip. Het idee veranderde: misschien hoefde een afbeelding niet beroemd te zijn. Als mensen een biljet mooi en bijzonder vonden, zouden ze er vanzelf beter naar kijken. En juist daardoor konden ze een echt biljet van een vervalsing onderscheiden.

Ontwerpers kregen meer vrijheid, maar zeker niet onbeperkt. Over ieder detail werd nagedacht. Welke gevoelens roept een kleur op? Welke vogel kies je? Een huismus werd bijvoorbeeld te gewoon en braaf gevonden. Een watersnip was spannender. Juist dát eigenzinnige ontwerp werd later een van de bekendste Nederlandse bankbiljetten.