Econoom Niels Gilbert over waarom een centrale bank niet ‘zomaar even’ geld kan bijdrukken

Tijdens een speciale lunchsessie afgelopen week trakteerde hij zijn publiek op een stoomcursus centraal bankieren. Dat begon bij een lesje geldcreatie. In ons land en in het hele eurosysteem zijn het voornamelijk de commerciële banken die daarvoor verantwoordelijk zijn. Zij vergroten de hoeveelheid geld in het systeem door geld uit te lenen, aan ons. 

Lenen zonder spaargeld

Anders dan vaak wordt gedacht, zegt Gilbert, is het niet zo dat de banken éérst spaargeld moeten ophalen en dan pas geld kunnen uitlenen. Maar er moet wel spaargeld worden vastgehouden. Ook moet er altijd voldoende bufferkapitaal paraatstaan. Dit om te kunnen blijven draaien als er leningen niet worden terugbetaald. Hoe groot die buffers zijn, is vastgelegd in regels. De geldcreatie is dus beperkt. 

Het geld dát commerciële banken uiteindelijk creëren en dat in ‘het systeem’ belandt, noemen we giraal geld. Dit is niet tastbaar: het is een getal op een rekening. Daar tegenover staat chartaal geld: munten en biljetten in onze portemonnees en keukenlades. Dat geld komt wel van de centrale bank. In de eurolanden is dat de Europese Centrale Bank met ondersteuning van de lokale centrale banken zoals in Nederland DNB. 

Helikoptergeld

Goed, we weten nu wat giraal en chartaal geld zijn en waar beide vandaan komen. Nu dan over naar een antwoord op de hamvraag: kunnen we niet een beetje extra geld drukken als de behoefte daaraan er is? Het antwoord is nee, zegt Gilbert.  * 

Het begrip ‘helikoptergeld’ valt. De printers aanzetten en biljetten over iedereen uitstrooien, of: de overheid voorzien van gratis geld. Dat is in Europa bij wet verboden. Een centrale bank die toch wil helpen een stagnerende economie aan te zwengelen, moet ander gereedschap pakken.   

Oppotten of uitlenen

Het meest logische instrument is de renteknop. We hebben het hier over de rente op het geld dat commerciële banken bij de centrale bank parkeren, de rente op hun spaargeld zeg maar. 

Door die rente te verlagen, worden commerciële banken aangemoedigd om dat geld niet meer op te potten, maar het uit te lenen. Dat betekent meer bedrijfsleningen, hypotheken en consumentenkredieten en dat betekent in een ideale wereld economische groei. Het kan ook andersom: als er teveel geld in het systeem zit en er een risico op geldontwaarding ontstaat, kan de centrale bank de rente verhogen om geld uit het systeem te halen.   

Centrale bank geen pinautomaat

Als de rente op 0% staat en de economie niet wil groeien, kan een centrale bank overgaan op wat in jargon ‘kwantitatieve verruiming’ heet. Oftewel: staatsleningen opkopen. Als de overheid dat geld op haar beurt weer uitgeeft, geeft dat de economie en inflatie een zet.   

Gilbert benadrukt dit geld wordt gewoon terugbetaald. De schuld kwijtschelden komt neer op monetair financieren. En dat mag niet. Dit omdat het voor overheden dan te verleidelijk wordt om de centrale bank als ‘pinautomaat’ te gebruiken en dat zou het vertrouwen in de centrale bank als hoeder van de financiële stabiliteit ondermijnen, zegt Gilbert. 

Ergo: kan je geld bijprinten als het nodig is? Niet direct. Maar er bestaan dus wel sluipweggetjes waarmee centrale banken een overheid of een economie toch kunnen ondersteunen. Draaien aan de renteknop bijvoorbeeld, of het invoeren van kwantitatieve verruiming.   

Hét medicijn voor de economie heeft niemand, maar dat geeft specialisten als Gilbert stof om over na te denken. En om over te vertellen tijdens lunchsessies als deze. Wil je er ook een bijwonen? Bekijk de agenda van De Nieuwe Schatkamer, meld je aan voor een sessie die je aanspreekt en wie weet tot snel!